اتفاقاتی که در ایران در زمینه « بدرفتاری های علمی » رخ می دهد بسیار شبیه اتفاقاتی است که در حدود سالهای 1980 و 1970 در آمریکا و تقریبا همزمان در اروپا گزارش شده است. بدرفتاری های علمی را معادل Scientific misconduct می گیرم که از مفهوم تقلب، داده سازی، دستکاری و دزدی علمی ( fabrication, falsification, plagiarism, fraud) کلی تر است. آن سالها که مصادف شده بود با کشف تقلبهای علمی مختلف که گاه در سازمانها یا موسسات علمی معتبر بوقوع پیوسته بودند شروع چالش های بزرگ در زمینه اخلاق حرفه ای پژوهش بودند. این امر بدلیل افزایش تولیدات علمی، اهمیت یافتن علم در نظامات اجتماعی، اقتصادی و شغلی و بخصوص افزایش دقت بررسی مقالات علمی و روشهایی برای کشف تخلفات بود.  اثبات دروغ بودن ادعای درمان برخی بیماری ها، جوانی که بدون تحصیلات دانشگاهی ماشینی ساخته بود که بدون سوخت حرکت می کرد، ورود بیماران به مطالعات درمانی بدون معیار تشخیص درست و روشهای نوین در کشف بیماری ها بارها و بارها گزارش شده است. جعلی بودن یافته های علمی گاه مانند داستان معروف آبدرهالدن که سالها در آلمان ( و سوییس) پدر بیوشیمی یا ایمونولوژی خوانده می شد هفتاد سال بعد مشخص می شدند.

رویکرد رسانه ها به اتفاقات علمی باعث شده بود تخلفات علمی از قالب یک مشکل درون سازمانی به یک مساله اجتماعی تبدیل شوند و گاه کنگره آمریکا یا دولت در این زمینه ها وارد عمل شوند. این موضوع که این قبیل سوء رفتارها در علم، دقیقا چه قانونی را نقض می کنند و این قوانین در حوزه چه نهادهایی هستند و چه کسی صلاحیت و مسوولیت رسیدگی به آنها را دارد سالها مساله چالش بین پژوهشگران، دانشگاهیان، حقوقدانان، سیاستگزاران و حتی فیلسوفان بوده است. سالهای دهه هشتاد و اوایل دهه نود تلاشهای زیادی در زمینه تعریف دقیق از یک «رفتار نادرست علمی» انجام گرفت و ارزش های اخلاقی و نظام اخلاق حرفه ای پژوهش در آن سالها بسیار توسعه یافت. سالهای پیش از آن در خود آمریکا کسانی معتقد بودند که تحلیل موشکافانه و دقیق تخلفات علمی وجهه علم و سیستم پژوهشی کشور را خدشه دار می کند و ترجیح می دادند جزییات آنها در محیط دانشگاه بصورت سربسته باقی بماند. در آن سالها به محض اینکه چنین موضوعی توجه عموم را به خود جلب می کرد برخورد های شخصی و سلیقه ای، اعمال نفوذهای سیاسی و احساسی حول آن مساله شدت می گرفت.

از سوی دیگر پاسخهایی که پژوهشگران متهم و متخلف در دفاع از خود ایراد می کرده اند مشابه پاسخ هایی است که در سالهای اخیر در ایران به چشم می خورد. عدم اطلاع از وجود مطالعه مشابه، عدم اطلاع دقیق از محتویات مقاله ای که فرد یکی از نویسندگان آن است، انجام بخشهایی از عملیات پژوهش توسط یکی از نویسندگان بدون اطلاع سایرین، فشارهای شغلی و تحصیلی برای رسیدن به یک نتیجه خاص در تحقیق، اشتباهات ناخواسته لحظه ای، عدم اطلاع از قوانین و ...

نکته جالب توجه دیگر اتفاقی بر عکس آنچیزی است که اثر Mathew نامیده می شود ( امتیازات یک یافته علمی عموما عاید معروفترین محقق می شود – برای مطالعه بیشتر اینجا را ببینید). در بیشتر تخلفات علمی کوچکترین و ناشناس ترین عضو گروه مقصر معرفی می شود مانند دانشجویانی که بدون اطلاع استاد بخشهایی از یک مقاله را کپی برداری کرده اند و دستیاران و کارمندانی که دور از چشم مدیر موسسه داده ها را دستکاری نموده اند که این افراد هم اغلب پیش از این فارغ التحصیل شده، اخراج شده ، یا قرارداد کاریشان با موسسه مربوطه پایان یافته است! این ادعا ها هرچند ممکن است درست باشند اما دعاوی برحقی نیستند و از امروز به بعد نیز آنقدر در ایران تکرار خواهند شد که بروز مجدد آنها دیگر توجیه کننده سهل انگاری یا تخلف های علمی نخواهند بود.

گام نخست در پیشگیری از رفتارهای نادرست درعلم توافق بر نادرست بودن آن رفتارهاست. اولین ضعف ما در اخلاقی شدن فضای علمی پژوهشی کشور و ارتقای کیفیت علم نبود چنین توافقی است. گاه دانشجویان و استادان به یک تخلف علمی هانطور نگاه می کنند که در یک فوتبال دوستانه گل کوچک کسی را به شوخی هل داده اند یا دور از چشم سایرین توپ را با دست زده باشند! دستکاری داده ها در پایان نامه های دانشجویی ( البته آنها که واقعا انجام شوند!) با همین طرز تلقی به یک سنت تبدیل شده و جدی گرفته نمی شود. اضافه کردن اسم نویسندگان مجازی بیشتر از آنکه غیر اخلاقی باشد یک اتفاق دوستانه، همکارانه و گاه احترام آمیز است. عوامل عمده دیگری در بروز یک تخلف علمی نقش دارند که در بخشهای آینده به آن خواهم پرداخت. این عدم توافق در کنار عدم اطلاع از غیر قانونی بودن و نیز روشن نبودن تعاریف، اولین گره ماجرای بدرفتاری های علمی امروز کشور است که در دهه های قبل در سایر کشورها نیز وجود داشته اند.

در قسمت بعدی این نوشتار به انواع تخلف در علم می پردازیم.